Xuất khẩu gạo – một trong những trụ cột của xuất khẩu nông sản Việt Nam – đang đối diện với bối cảnh kém thuận lợi hơn đáng kể. Khi thương mại toàn cầu chậm lại, giá gạo thế giới chịu áp lực giảm và các rào cản thuế quan quay trở lại, câu hỏi đặt ra không chỉ là xuất khẩu gạo tăng hay giảm, mà là Việt Nam sẽ duy trì vai trò của mình trong chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu như thế nào.

Xuất khẩu toàn cầu năm 2025 chậm lại dưới áp lực thuế quan

Hoạt động thương mại hàng hóa toàn cầu năm 2025 đang tăng trưởng chậm hơn rõ rệt so với giai đoạn hậu đại dịch. Lãi suất duy trì ở mức cao, xung đột địa chính trị kéo dài và xu hướng bảo hộ thương mại quay trở lại đang làm suy yếu nhu cầu nhập khẩu tại nhiều nền kinh tế lớn. Các biện pháp thuế đối ứng không còn mang tính cục bộ mà đang lan rộng, tác động trực tiếp đến các nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam.

Trong quý III/2025, tăng trưởng thương mại hàng hóa mạnh nhất tại Nam Mỹ và khu vực Thái Bình Dương, trong khi Bắc Mỹ ghi nhận xuất khẩu suy giảm. Thương mại nội khối tăng mạnh ở Nam Mỹ và châu Phi. Trong 12 tháng qua, châu Âu, Đông Á và châu Phi có kết quả vượt trội, còn Thái Bình Dương và Trung Á tụt hậu, đặc biệt ở xuất khẩu. Riêng thương mại nội khối Đông Á tăng vọt 10%

Trong bối cảnh đó, dù tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vẫn duy trì quy mô lớn, cấu trúc tăng trưởng đang trở nên mong manh hơn, đặc biệt với các mặt hàng nông sản phụ thuộc mạnh vào giá quốc tế và có biên lợi nhuận thấp. 

Xuất khẩu gạo thế giới: Dư cung quay trở lại

Thị trường gạo toàn cầu đang bước vào chu kỳ dư cung tương đối. Sau giai đoạn gián đoạn nguồn cung do thời tiết và chính sách hạn chế xuất khẩu, sản lượng gạo tại nhiều quốc gia xuất khẩu lớn đã phục hồi nhanh. Theo phân tích của Bloomberg, vụ mùa bội thu từ Ấn Độ đến Thái Lan đang tạo sức ép giảm giá gạo trên toàn châu Á, kéo mặt bằng giá xuất khẩu xuống thấp hơn so với các năm trước.

Các dự báo cho thấy thương mại gạo toàn cầu khó duy trì mức tăng trưởng cao, khi nhu cầu nhập khẩu tăng chậm trong khi nguồn cung dồi dào. Điều này khiến xu hướng xuất khẩu gạo giảm không chỉ là câu chuyện riêng của Việt Nam mà mang tính toàn cầu.

Xuất khẩu Việt Nam phụ thuộc lớn vào một số mặt hàng chủ lực

Trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu Việt Nam, các sản phẩm công nghiệp chế biến tiếp tục chiếm tỷ trọng áp đảo. Theo dữ liệu từ Cơ quan Thống kê Quốc gia, cơ cấu xuất khẩu 11 tháng năm 2025 hàng công nghiệp chế biến đạt 381,72 tỷ USD, chiếm 88,7% tổng kim ngạch; nông, lâm sản đạt 35,58 tỷ USD (8,3%); thủy sản đạt 10,32 tỷ USD (2,4%); nhiên liệu và khoáng sản đạt 2,52 tỷ USD (0,6%)

Sự phụ thuộc lớn vào thị trường bên ngoài khiến xuất khẩu Việt Nam dễ tổn thương trước biến động thương mại. Điều này đã thể hiện rõ trong diễn biến tổng kim ngạch xuất nhập khẩu, khi tốc độ tăng trưởng chậm lại trong các tháng cuối năm, bất chấp nỗ lực mở rộng thị trường.

Thuế đối ứng và yêu cầu tái cấu trúc chiến lược xuất khẩu gạo

Bối cảnh thuế đối ứng buộc Việt Nam phải nhìn lại chiến lược xuất khẩu gạo. Việc dựa vào sản lượng lớn và giá thấp không còn là lợi thế bền vững. Thay vào đó, nâng cao chất lượng, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường ngách trở thành hướng đi bắt buộc.

So với các ngành tận dụng tốt dịch chuyển chuỗi cung ứng – như trường hợp mặt hàng xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ trong lĩnh vực đồ chơi và dụng cụ thể thao – ngành gạo đang cần một chiến lược dài hạn hơn để duy trì vị thế.