Chuyển đổi số trong sản xuất tại Việt Nam đang đi vào chiều sâu. Công nghệ không còn chỉ xuất hiện trong các dự án thử nghiệm, mà đang gắn trực tiếp với vận hành nhà máy và điều phối chuỗi cung ứng. Sự chuyển dịch này diễn ra trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được sắp xếp lại. Các tập đoàn quốc tế không còn lựa chọn điểm đến sản xuất chỉ dựa trên chi phí, mà quan tâm nhiều hơn đến khả năng vận hành ổn định, mức độ số hóa và cách các hệ thống phối hợp với nhau trong dài hạn. 

Khảo sát do công ty tư vấn chuỗi cung CEL thực hiện trên 136 doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam trong quý 4.2025 cho thấy các doanh nghiệp sản xuất và chuỗi cung ứng tại Việt Nam đang thích ứng với bối cảnh mới này không bằng những bước đi rầm rộ, mà bằng các điều chỉnh cụ thể, diễn ra từng ngày trong cách vận hành. “Chuyển đổi số với chúng tôi không phải là làm một dự án lớn rồi xong, mà là mỗi ngày chỉnh lại một chút trong cách vận hành, từ kế hoạch sản xuất đến theo dõi tồn kho và luồng cung ứng,” một quản lý nhà máy tham gia khảo sát chia sẻ.

Theo kết quả khảo sát, 64% doanh nghiệp cho biết đã áp dụng một số hình thức tự động hóa, và 57% sử dụng AI hoặc các công cụ phân tích dự báo. Tuy nhiên, công nghệ được triển khai rộng rãi nhất hiện nay không phải là robot hay các thiết bị cơ khí phức tạp, mà là các hệ thống phần mềm và dữ liệu. 

Có tới 79% doanh nghiệp sử dụng các nền tảng ERP, MES hoặc hệ thống quản trị doanh nghiệp; 64% ứng dụng công nghệ vào điều độ sản xuất; và 64% dùng cho lập kế hoạch, điều phối chuỗi cung ứng. Những con số này cho thấy công nghệ đang được sử dụng chủ yếu để kết nối thông tin và hỗ trợ ra quyết định, hơn là để giao toàn bộ việc vận hành cho máy móc. Con người vẫn là người đọc dữ liệu, cân nhắc tình huống và đưa ra quyết định ở các khâu then chốt.

“Hệ thống có thể báo lỗi, gợi ý phương án, nhưng quyết định cuối cùng vẫn phải do con người đưa ra. Máy móc giúp nhìn nhanh hơn, còn chọn hướng đi thế nào thì vẫn là trách nhiệm của người vận hành,” đại diện một doanh nghiệp sản xuất cho biết. 

Các nhà máy có liên kết xuất khẩu, đặc biệt trong các chuỗi cung ứng toàn cầu, thường đi đầu trong triển khai công nghệ. Áp lực từ khách hàng quốc tế về truy xuất nguồn gốc, chất lượng, tuân thủ và các tiêu chuẩn ESG buộc họ phải đầu tư sớm và bài bản hơn. Ở chiều ngược lại, nhiều doanh nghiệp hướng vào thị trường nội địa vẫn đang ở giai đoạn ban đầu.

Khoảng 25% doanh nghiệp cho biết chưa áp dụng tự động hóa trong sản xuất. Thực tế này cho thấy mức độ chuyển đổi số không chỉ phụ thuộc vào quy mô doanh nghiệp, mà còn gắn chặt với việc doanh nghiệp có tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu hay không.

Khi nói về khó khăn, các doanh nghiệp thường nhắc đến ba vấn đề chính: hạn chế về vốn đầu tư; hệ thống dữ liệu cũ, thiếu liên thông; và thiếu kỹ năng số phù hợp. Đáng chú ý, vấn đề kỹ năng không nằm ở việc thiếu nhân lực công nghệ cao, mà ở khả năng sử dụng hệ thống trong công việc hàng ngày. Công nhân gặp khó khi phải đọc và hiểu dữ liệu từ các nền tảng số, trong khi cấp quản lý thiếu sự tự tin khi phải ra quyết định dựa trên nhiều hệ thống cùng lúc. Hệ quả là không ít doanh nghiệp dù đã đầu tư công nghệ vẫn chưa khai thác được hết hiệu quả như kỳ vọng.

Dữ liệu khảo sát cho thấy, dù công nghệ được triển khai ngày càng sâu, con người vẫn giữ vai trò trung tâm trong vận hành sản xuất. Có 71% doanh nghiệp cho biết con người trực tiếp nhập và theo dõi dữ liệu trên hệ thống; 50% xử lý sự cố dựa trên các cảnh báo; và 46% cho biết con người và hệ thống cùng tham gia vào quá trình ra quyết định.Chỉ 11% doanh nghiệp cho biết hệ thống có thể tự vận hành phần lớn công việc mà không cần sự can thiệp thường xuyên. 

Hơn một nửa doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết đã xuất hiện các vai trò mới hoặc có thay đổi đáng kể trong các vị trí hiện có. Những vai trò này gắn với quản lý dữ liệu, hỗ trợ vận hành hệ thống, xử lý tình huống phát sinh và điều phối giữa các bộ phận thông qua nền tảng số. Đây là nhóm nhân sự giữ vai trò kết nối giữa dữ liệu, máy móc và các quyết định vận hành hàng ngày – một vị trí ngày càng quan trọng khi sản xuất đi sâu vào số hóa.

“Chúng tôi không tuyển thêm ‘kỹ sư AI’. Thứ cần nhất là người hiểu quy trình, đọc được dữ liệu và biết phối hợp giữa các bộ phận để xử lý vấn đề phát sinh,” một doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết. 

Trong những năm tới, đa số doanh nghiệp kỳ vọng tự động hóa và AI sẽ tiếp tục giúp nâng cao năng suất và hiệu quả vận hành. Mối quan tâm lớn nhất không phải là cắt giảm lao động, mà là mức độ sẵn sàng của con người khi làm việc với hệ thống số và dữ liệu.

Kết quả khảo sát của CEL cho thấy, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu không còn đặt chi phí lên hàng đầu, lợi thế của sản xuất Việt Nam không nằm ở việc có công nghệ hiện đại đến đâu, mà ở cách con người sử dụng công nghệ đó trong vận hành nhà máy và chuỗi cung ứng. Trong sản xuất, tương lai của việc làm nhiều khả năng sẽ phụ thuộc vào cách doanh nghiệp đầu tư vào con người song song với công nghệ.

*Bà Nguyễn Dạ Quyên là giám đốc công ty tư vấn quản trị cung ứng CEL Consulting