Năm 2025 ghi nhận những chuyển dịch rõ nét trong bức tranh dân số và lao động của Việt Nam, khi tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên giảm sâu, lực lượng lao động tăng chậm lại và bài toán chất lượng nhân lực trở nên cấp thiết hơn. Những dữ liệu mới nhất cho thấy lợi thế nhân khẩu học từng hỗ trợ tăng trưởng đang dần thu hẹp, buộc nền kinh tế phải thích ứng theo hướng dựa nhiều hơn vào năng suất và công nghệ.

Dân số và lao động Việt Nam 2025: Áp lực cấu trúc từ sự thu hẹp lợi thế nhân khẩu học

Trong giai đoạn tăng trưởng cao kéo dài hơn hai thập kỷ, dân số trẻ và lực lượng lao động dồi dào đóng vai trò nền tảng cho khả năng mở rộng sản xuất và thu hút đầu tư của Việt Nam. Tuy nhiên, các số liệu thống kê mới nhất cho thấy cấu trúc dân số đang thay đổi theo hướng bất lợi hơn cho tăng trưởng dựa vào quy mô lao động. Năm 2025, những thay đổi này đã thể hiện rõ qua sự suy giảm của tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên và tốc độ mở rộng chậm lại của lực lượng lao động, đặt ra các thách thức mang tính cấu trúc đối với nền kinh tế.

Theo Cục thống kê quốc gia, dân số trung bình năm 2025 ước đạt 102,3 triệu người, tăng 0,99% so với 2024, trong đó dân số thành thị chiếm 38,6% (39,4 triệu) và nông thôn 61,4% (62,9 triệu). Nam chiếm 49,9% (51 triệu), nữ 50,1% (51,3 triệu), với tỷ số giới tính 99,5 nam trên 100 nữ.

Tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên giảm và sự đảo chiều của tháp dân số

Theo công bố của Tổng cục Thống kê, năm 2025 tiếp tục ghi nhận xu hướng giảm của tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên, phản ánh mức sinh thấp kéo dài trong nhiều năm. Kết quả dân số giữa kỳ cho thấy mức sinh tại nhiều địa phương đã xuống dưới mức sinh thay thế, trong khi quy mô dân số tăng chậm hơn đáng kể so với giai đoạn trước. Diễn biến này cho thấy động lực tăng dân số của Việt Nam không còn đến từ sinh tự nhiên như trước đây.

Sự suy giảm của tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên không chỉ là một chỉ báo nhân khẩu học, mà còn tác động trực tiếp đến cung lao động trong trung hạn. Khi quy mô nhóm dân số trẻ co lại, nền kinh tế sẽ đối mặt với giới hạn rõ ràng hơn trong việc mở rộng sản xuất dựa trên số lượng lao động, đặc biệt trong các ngành thâm dụng lao động vốn đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu và thu hút FDI.

Lực lượng lao động năm 2025 – tăng chậm, ổn định về số lượng nhưng chịu áp lực chất lượng

Dữ liệu về lao động và việc làm cho thấy lực lượng lao động Việt Nam năm 2025 tiếp tục tăng nhưng với tốc độ thấp hơn so với giai đoạn trước. Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức thấp, phản ánh khả năng hấp thụ lao động tương đối ổn định của nền kinh tế, đặc biệt trong khu vực công nghiệp chế biến – chế tạo và dịch vụ. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh ổn định về số lượng là những áp lực ngày càng rõ nét về chất lượng nhân lực.

Thực tế tại các khu công nghiệp cho thấy nguồn nhân lực vẫn là một trong những yếu tố chính thu hút dòng vốn FDI, với hàng trăm nghìn lao động mới gia nhập khu vực này mỗi năm. Tuy nhiên, lợi thế nhân công giá rẻ đang suy giảm khi chi phí lao động tăng nhanh hơn năng suất. Các doanh nghiệp FDI ngày càng gặp khó trong việc tuyển dụng lao động có kỹ năng, đặc biệt ở các vị trí kỹ thuật và quản lý sản xuất, tạo ra sự bất cân xứng kéo dài giữa nhu cầu của doanh nghiệp và năng lực của hệ thống đào tạo.

Chất lượng nhân lực trở thành biến số then chốt của tăng trưởng

Chất lượng nhân lực nổi lên như yếu tố quyết định khả năng duy trì tăng trưởng. Các số liệu của World Bank cho thấy lao động có kỹ năng cao chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong khu vực sản xuất, trong khi phần lớn lực lượng lao động vẫn tập trung ở các khâu có giá trị gia tăng thấp. Thực trạng này làm suy giảm lợi thế cạnh tranh của Việt Nam khi tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Áp lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đã được phân tích trong bài viết về bài toán đường dài nâng cao chất lượng nhân lực Việt Nam, cho thấy khi lợi thế dân số không còn, tăng trưởng buộc phải dựa vào cải thiện kỹ năng, năng suất và hiệu quả sử dụng lao động.

Tự động hóa và AI trong bối cảnh lực lượng lao động thay đổi

Sự chậm lại của lực lượng lao động đang thúc đẩy các doanh nghiệp đẩy nhanh đầu tư vào tự động hóa và trí tuệ nhân tạo nhằm duy trì năng lực sản xuất. Trong nhiều ngành, đặc biệt là điện tử và dệt may, suất đầu tư trên mỗi đơn vị diện tích nhà xưởng tăng mạnh, phản ánh xu hướng thay thế một phần lao động bằng máy móc và công nghệ.

Tuy nhiên, quá trình này không chỉ làm thay đổi cách thức sản xuất mà còn tái cấu trúc nhu cầu kỹ năng trên thị trường lao động. Trong khi nhu cầu đối với lao động giản đơn giảm, nhu cầu về kỹ năng vận hành, bảo trì hệ thống và quản lý quy trình tự động lại gia tăng. Điều này cho thấy tự động hóa và AI không loại bỏ vai trò của con người, mà làm thay đổi yêu cầu đối với chất lượng lao động trong bối cảnh dân số đang già hóa.

Hàm ý kinh tế từ bức tranh dân số và lao động năm 2025

Những dữ liệu năm 2025 cho thấy Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà lợi thế nhân khẩu học không còn là động lực tăng trưởng tự nhiên. Sự suy giảm của tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên, cùng với áp lực về chất lượng lao động, đang định hình lại các quyết định đầu tư, chiến lược nhân sự và mô hình tăng trưởng của doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, khả năng nâng cao năng suất và hiệu quả sử dụng lao động trở thành yếu tố then chốt để duy trì ổn định và sức cạnh tranh của nền kinh tế.