Người ta nói nhiều về trí tuệ nhân tạo (AI) như một công nghệ có thể thay đổi toàn diện cách con người làm việc, làm chao đảo các nền kinh tế, thậm chí đe dọa sự tồn vong của loài người. Thế nhưng, điều khiến tôi ngạc nhiên nhất lại không nằm ở những gì nó có thể làm, mà ở những gì con người đang dùng nó để làm.

Hãy lấy môn curling làm ví dụ. Với những ai chưa biết, curling là môn thể thao trong đó người chơi đẩy một viên đá granite nhẵn bóng trượt trên mặt băng, còn đồng đội thì chạy theo, hì hục chà băng để điều chỉnh hướng đi của viên đá sao cho trúng đích. So với những đấu trường giàu adrenaline và tiền bạc như NFL hay UFC, curling trông có vẻ “hiền lành” hơn rất nhiều. Thế nhưng ngay cả “tấm băng”, cách dân trong nghề gọi mặt sân, cũng không tránh khỏi sự can thiệp của máy móc.

Các học giả tại Đại học Alberta đã mất nhiều năm phát triển một trình mô phỏng cùng thuật toán học máy nhằm tìm ra chiến thuật tối ưu cho “cú hammer”, cú ném cuối cùng mang tính quyết định của trận đấu. Kết quả cho thấy, nếu đội nào làm theo khuyến nghị của mô hình này, đội đó sẽ giành chiến thắng nhiều hơn so với việc để các vận động viên tầm cỡ Olympic tự quyết định. Điều đó đã xảy ra từ năm 2016.

“Ngày nay, việc sử dụng các phân tích do phần mềm tạo ra đã trở nên rất phổ biến trong các đội curling đỉnh cao và các chương trình đội tuyển cấp quốc gia,” Al Cameron, phát ngôn viên của Curling Canada, cho biết.

Không chỉ trong nhà thi đấu curling, học máy đang dần thay đổi những trò chơi chúng ta chơi, những môn thể thao chúng ta xem, những bộ phim và cuốn sách chúng ta thưởng thức, những chuyến du lịch chúng ta chọn và cả những mối quan hệ chúng ta xây dựng. Trong khi nhiều người còn bàn tán về việc AI sẽ tác động tới công việc ra sao, thì một kỷ nguyên giải trí mới đã âm thầm hình thành. Tất cả diễn ra lặng lẽ, và hiếm ai dừng lại để tự hỏi liệu chúng ta có thật sự muốn điều đó hay không, và rồi chúng ta sẽ mất đi những gì.

Hãy nhìn vào các trò chơi. Trong hầu hết mọi hoạt động liên quan đến bài, cờ hay xúc xắc, phần mềm đã sánh ngang, thậm chí vượt qua con người. Chỉ có cribbage là một ngoại lệ hiếm hoi, nhưng trò này cũng không phổ biến đến mức ai đó phải tạo ra một con bot đẳng cấp thế giới nhằm thách đấu những “cao thủ” của câu lạc bộ Milwaukee Peggers.

Poker là nơi đầu tiên cho thấy “trật tự mới” này. Vì người chơi phải biết hù dọa và đọc vị hành vi của đối thủ, poker trở thành môi trường thử nghiệm lý tưởng cho những cỗ máy có khả năng “suy nghĩ”, chứ không chỉ tính toán. Suốt thập niên 1990 và 2000, các nhà nghiên cứu từng bước rèn luyện máy móc bằng lý thuyết trò chơi và một phương pháp có tên là tối thiểu hóa hối tiếc, hay regret minimization.

Đến năm 2019, một con bot của Đại học Carnegie Mellon đã đánh bại các cao thủ trong trò poker Texas Hold’em không giới hạn. Cột mốc này cho thấy máy tính đã có thể hành xử giống con người. Ngày nay, AI hiện diện khắp nơi trong poker, vừa đóng vai trò công cụ huấn luyện, vừa trở thành đối thủ thay thế con người.

Từ những năm 1930, nhà sử học Hà Lan Johan Huizinga đã khẳng định rằng chơi là bản năng nền tảng. Nếu không có nó, nhân loại sẽ không thể xây dựng được nền văn minh. Chúng ta chơi để rèn luyện thể chất, giải quyết xung đột và thử nghiệm năng lực tư duy logic. Tương tự, chúng ta tìm đến nghệ thuật và văn chương để khám phá thế giới nội tâm. Vì vậy, nếu máy móc dần thống trị cả những hoạt động giải trí này, con người có nguy cơ đánh mất chính giá trị cốt lõi của chúng. Đó là cảm giác khám phá điều chưa từng thấy, sự thỏa mãn khi thử cái mới, thất bại, nghiền ngẫm, thử lại và làm tốt hơn.

Một cuộc chơi mới

Nếu bạn từng cá cược đua ngựa hay chơi fantasy sports, rất có thể bạn đã từng đối đầu với AI mà không hề hay biết.

Trong quá trình nghiên cứu cho Lucky Devils, cuốn sách sắp ra mắt của tôi về giới cờ bạc công nghệ cao, tôi đã dành thời gian trò chuyện cùng Bill Benter, người được xem là tay cá cược đua ngựa thành công nhất lịch sử. Bước đột phá lớn nhất của ông vào thập niên 1980 là loại bỏ những sai lệch trong tư duy của con người, thay vào đó đưa dữ liệu vào một thuật toán do chính ông thiết kế. Nhiều năm sau, sức mạnh dự đoán của phần mềm ấy đã biến ông thành triệu phú hết lần này đến lần khác.

Benter nói với tôi rằng ông đang trải qua một “thời kỳ phục hưng” muộn trong sự nghiệp cá cược, và tất cả đều nhờ AI. Trước kia, ông phải đoán xem yếu tố nào là quan trọng nhất. Liệu đó là tốc độ chạy nước rút hay thời gian nghỉ kể từ lần đua trước? “Tất cả đều được tính toán thủ công, cực kỳ tỉ mỉ,” ông kể. Khi học máy xuất hiện, việc ông cần làm chỉ còn là nhập các khối dữ liệu, rồi để phần mềm AI tự tìm ra quy luật. “Điều này thực sự đã cách mạng hóa cả lĩnh vực cá cược,” Benter nói. Các nhóm máy tính đối thủ cũng đang làm điều tương tự.

Với Benter và những nhà phân tích định lượng khác, AI là công việc. Thế nhưng công việc đó lại tác động trực tiếp đến trò chơi của chúng ta. Các nhóm máy tính hiện chiếm từ 20% đến 40% tổng số tiền đặt cược tại các trường đua ngựa ở Mỹ, đồng nghĩa với việc AI đã và đang ảnh hưởng đến tỉ lệ cược. Vì phần mềm thông minh và nhanh nhạy hơn, nó gần như chắc chắn đang giành được những kèo có lợi hơn.

Vài năm trước, tôi có dịp gặp những người Nga đứng sau một “đế chế bot” từng chinh phục các giải poker trực tuyến bằng một chương trình trông như con người nhưng chơi xuất sắc đến mức phi thường. Sau khi đã làm chủ poker và kiếm đủ tiền, họ chuyển hướng sang fantasy sports của Mỹ và rummy, một trò đánh bài mà tôi từng nghĩ chỉ dành cho người về hưu. Trên thực tế, hàng chục triệu người ở Ấn Độ chơi rummy ăn tiền trực tuyến. Những người Nga này kể rằng con bot của họ liên tục bị FanDuel và DraftKings loại khỏi hệ thống vì thắng quá nhiều.

Phần lớn người chơi giải trí, dù là poker, fantasy football, cá cược đua ngựa hay thậm chí Rocket League, đều không hiểu mức độ tinh vi của công nghệ mà họ đang đối đầu. Điều đó cũng lý giải vì sao việc thắng cược ngày càng khó khăn. Những con bot này quá giỏi trong các trò chơi kiểu đó, và chơi với chúng thường chỉ mang lại cảm giác tuyệt vọng.

Dù vậy, robot vẫn vụng về đến buồn cười trong các trò chơi đòi hỏi vận động thể chất. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa tầm ảnh hưởng của chúng chỉ giới hạn trên màn hình. Trường hợp của curling ở Canada cho thấy tư duy máy móc có thể làm thay đổi bản chất những môn thể thao chúng ta theo dõi. Một số đội NFL đã thuê chuyên gia AI để xây dựng chiến thuật và thiết kế bài đánh, dù giải đấu hiện vẫn cấm sử dụng công nghệ này trong lúc thi đấu. “Tôi khá chắc rằng trong vài năm tới sẽ có đội vô địch Super Bowl nhờ sử dụng AI ở mức độ rất cao,” Ryan Paganetti của Las Vegas Raiders nói với The Athletic.

Ngày nay, các golfer không giỏi đọc sân có thể nhờ đến những “caddie AI”, tức trợ lý chiến thuật vận hành bằng máy. Tuy nhiên, cây bút golf Tim Gavrich cảnh báo rằng chúng có thể khiến bạn trở thành một người chơi golf tệ hơn, và thậm chí là một con người tệ hơn. “Việc dựa dẫm vào một cỗ máy tinh vi nhưng vô cảm đồng nghĩa với việc bạn tự tước đi cơ hội rèn luyện cảm giác và khả năng phán đoán lành mạnh.”

Đừng vội nghĩ thú vui của bạn an toàn chỉ vì nó không liên quan đến tiền bạc. Để kiểm tra lập luận này, tôi thử tìm một hoạt động gần như không có khả năng mang lại lợi ích tài chính. Tôi chọn, một cách hoàn toàn ngẫu nhiên, trò Settlers of Catan, một board game rất hấp dẫn, nơi người chơi thu thập lúa mì, len và gỗ. Thế nhưng chỉ sau vài phút tìm kiếm trên Google, tôi đã thấy nhiều nhóm nghiên cứu đang dạy mạng nơ-ron chơi Catan, trong đó có cả một nhóm đến từ Đại học Stanford.

AI rồi cũng sẽ tìm đến bạn thôi, những người yêu cribbage ạ. Tất cả chỉ còn là vấn đề thời gian.

Niềm vui ở đâu

Để có được góc nhìn toàn diện hơn, tôi đã liên hệ với Susan Schneider, triết gia người Mỹ và là người sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Tương lai của AI, Tâm trí và Xã hội tại Đại học Florida Atlantic. Bà kể rằng bà từng dùng AI để giúp lên kế hoạch cho một chuyến đi gần đây tới Nhật Bản và đã có quãng thời gian rất tuyệt vời. Tuy nhiên, trải nghiệm đó cũng khiến bà lo ngại về hiện tượng mà bà gọi là “trí tuệ bị san phẳng”.

Điều gì sẽ xảy ra nếu các mô hình ngôn ngữ lớn cuối cùng cũng đưa tất cả chúng ta đến cùng một loạt chương trình, cùng một điểm đến, cùng một trò chơi, trong khi vẫn khẳng định rằng đó là lựa chọn “dành riêng cho bạn”? Schneider đặt câu hỏi. “Câu hỏi then chốt là đâu là những cách sử dụng LLM vô hại, và đâu là những cách có tác động sâu sắc đến đời sống văn hóa, cảm xúc và trí tuệ của chúng ta?”

Trên thực tế, đã có bằng chứng cho thấy sự “san phẳng” này đang diễn ra trong poker, mảnh đất thử nghiệm đầu tiên của AI. Với sức mạnh xử lý vượt trội so với con người, máy tính đã tìm ra một cách chơi hiệu quả hơn, khiến việc đọc vị đối thủ không còn giữ vai trò trung tâm. Poker tối ưu trong kỷ nguyên số mang tính hướng nội và toán học, xoay quanh việc đánh lạc hướng và tiết lộ càng ít thông tin càng tốt. Người chơi có thể chơi một ván gần như hoàn hảo mà không cần ngước lên nhìn bất kỳ ai trên bàn. Nhiều người cho rằng vì thế poker trở nên nhàm chán hơn, khi những màn đấu trí kịch tính của các tay chơi liều lĩnh và thông minh ngày càng hiếm.

Tại một giải đấu ở Estonia, tôi từng chứng kiến nhóm cao thủ poker ở bàn chung kết ngồi trong sự im lặng suốt nhiều giờ liền. Một số người đeo kính râm trong nhà và tai nghe chống ồn. Có người còn kéo chiếc mũ chóp cao xuống che kín mặt. Khung cảnh ấy khiến curling trông còn sôi động hơn.

Trong cuộc đua khiến máy móc giống con người hơn, rất có thể chúng ta lại đang trở nên giống máy móc hơn. Nếu thiếu đi sự va chạm giữa những khiếm khuyết, nét lập dị và khác thường của từng cá nhân, những yếu tố vốn làm cho tương tác giữa người với người trở nên thú vị, liệu chúng ta còn cảm thấy vui như trước không?

Nine men’s morris có thể là trò board game cổ xưa nhất thế giới, xuất hiện từ thời tiền Cơ Đốc giáo. Các phiên bản của trò chơi này từng được chơi ở Ai Cập cổ đại, và Shakespeare cũng nhắc đến nó trong A Midsummer Night’s Dream. Thế nhưng đến thập niên 1990, phân tích bằng máy tính đã phát hiện ra một chiến thuật khiến người chơi không bao giờ thua. Theo nhà toán học Marcus du Sautoy trong cuốn Around the World in Eighty Games, kiến thức đó đã khiến trò chơi mất đi toàn bộ sức hấp dẫn. Khi đối đầu với một cao thủ thực thụ, điều tốt nhất mà người chơi có thể làm là cầu hòa. “Và thế là,” du Sautoy viết, “sau hàng ngàn năm con người say mê trò nine men’s morris, có vẻ như cuối cùng máy tính đã thành công giết chết trò chơi này.”

Ít nhất ở thời điểm hiện tại, nhu cầu đối với những hình thức giải trí tự động dường như vẫn vô tận. Cờ bạc phổ biến hơn bao giờ hết. Những bộ óc sáng tạo tại Netflix và Disney đang tìm cách đưa AI vào quy trình tạo ra các tác phẩm ăn khách. Trong khi đó, curling vẫn phát triển mạnh mẽ, khi ngày càng nhiều quốc gia nhận ra sức hấp dẫn của “trò chơi gầm rú”. Ngay cả một nước Úc nóng gay gắt và không có băng cũng sở hữu một đội tuyển quốc gia không hề kém cạnh ai.

Còn với Bill Benter, AI đã thổi luồng sinh khí mới vào niềm đam mê cá cược đua ngựa của ông. “Tôi có thể nói rằng một hoặc hai năm vừa qua là quãng thời gian thú vị nhất trong vòng 20 năm trở lại đây,” ông nói.